Aktivna zona predložila mjere i aktivnosti za novu Strategiju za saradnju organa državne uprave sa NVO (2027-2031)
Polazeći od iskustava implementacije prethodnih strateških dokumenata, kao i od savremenih evropskih trendova u oblasti dobrog upravljanja, digitalne transformacije i participativne demokratije, Aktivna zona smatra da nova Strategija treba da napravi kvalitativni iskorak u tri ključna pravca: digitalizacija saradnje, finansijska održivost i institucionalizacija partnerstva.
Prije svega, smatramo da nova Strategija mora prepoznati digitalizaciju kao horizontalni princip saradnje države i NVO sektora, a ne samo kao tehničku mjeru u pojedinim segmentima. Dosadašnji pristup digitalizaciji bio je parcijalan i dominantno usmjeren na unapređenje pojedinih servisa. Nova Strategija treba da predvidi razvoj integrisanog digitalnog sistema saradnje između organa državne uprave i nevladinih organizacija. To podrazumijeva uspostavljanje centralizovane platforme za upravljanje javnim konkursima i saradnje sa NVO, koji bi obuhvatio cjelokupan ciklus – od objave javnih poziva i elektronskog podnošenja prijava, preko digitalnog bodovanja i ugovaranja, do online izvještavanja i javne objave rezultata i učinaka finansiranih projekata, ali i druge vidove servisa koje se odnose na saradnju organa državne uprave i NVO.
Takvi modeli već postoje u državama članicama Evropske unije. Republika Hrvatska koristi centralizovane sisteme za upravljanje javnim pozivima i konsultacijama, dok Evropska komisija putem Funding & Tenders portala obezbjeđuje potpunu digitalizaciju grant ciklusa, uključujući transparentnost i praćenje rezultata. Uvođenjem sličnog sistema, Crna Gora bi unaprijedila transparentnost, smanjila administrativne troškove i obezbijedila kvalitetnije statističko i analitičko praćenje razvoja sektora.
U tom kontekstu, smatramo važnim da centralizovana platforma podrazumijeva i uspostavljanje digitalnog profila organizacije – jedinstvenog elektronskog dosijea NVO, kroz koji bi organizacije jednom unosile osnovne podatke i dokumentaciju, a koji bi se koristio u svim procedurama javnih konkursa, konsultacija i sl. Time bi se smanjilo administrativno opterećenje i unaprijedila jednakost pristupa, posebno za manje organizacije.
Drugi važan konceptualni pravac odnosi se na finansijsku održivost i stabilnost sektora. Iskustvo pokazuje da dominantno projektno finansiranje, bez institucionalne podrške, dovodi do fragmentacije aktivnosti, kratkoročnosti intervencija i nestabilnosti ljudskih resursa. Smatramo da nova Strategija treba da otvori prostor za razvoj modela višegodišnjeg i institucionalnog finansiranja organizacija koje kontinuirano doprinose javnim politikama i pružanju usluga od javnog interesa, te uz pomoć analize kreirati dobra rješenja za podzakonske akte kojima bi se ova pitanja definisala.
Takođe, u tom smislu, predlažemo da nova Strategija razmotri postavljanje osnova za uvođenje šifrarnika djelatnosti nevladinih organizacija koji bi se primjenjivao u postupcima finansiranja iz javnih fondova. Ovaj mehanizam ne bi ograničavao slobodu djelovanja organizacija, već bi služio kao alat za strateško usmjeravanje javne podrške ka organizacijama koje posjeduju dokazive reference i kompetencije u određenim oblastima od javnog interesa. Kroz definisanje primarnih i sekundarnih oblasti djelovanja, uz obavezu da organizacija prilikom apliciranja za javna sredstva konkuriše u okviru oblasti za koje može potvrditi prethodno iskustvo, kadrovske kapacitete i ostvarene rezultate, doprinijelo bi se većoj specijalizaciji sektora, kvalitetnijoj realizaciji projekata i smanjenju pojave formalnog „širenja djelatnosti“ bez stvarne ekspertize. Ovakav pristup već postoji u pojedinim evropskim sistemima javnog finansiranja organizacija civilnog društva, gdje se kroz tematske registre i klasifikacije omogućava bolje planiranje javnih politika, praćenje učinaka finansiranja i razvoj stručnih organizacija koje dugoročno grade znanje i usluge u jasno profilisanim oblastima.
Treći ključni pravac, a može biti integralni dio pomenute centralizovane platforme, odnosi se na institucionalizaciju partnerstva i jačanje povjerenja. Nova Strategija treba da predvidi snažnije mehanizme za transparentan izbor predstavnika NVO u radna tijela, uključujući mogućnost digitalizacije procesa za nominaciju i izbor kandidata za članstvo u radnim grupama i tijelima. Povjerenje u procese imenovanja i konsultacija jednako je važno kao i formalno postojanje mehanizama. Dodatno, kriterijumi na osnovu kojih se donosi odluka o tome ko će predstavljati nevladin sektor u tim tijelima treba, osim broja NVO koje kandiduju, da budu zasnovani na ekspertizi kandidata u oblasti o kojoj raspravlja radna grupa/tijelo.
Kako smo, kao dio Mreže resursnih centara u Crnoj Gori, istraživali finansijsku održivost, transparentnost i učinkovitost trenutno važeće regulative koja se odnosi na finansiranje NVO iz javnih fondova, smatramo da transparentnost finansiranja NVO mora biti unaprijeđena u pravcu objavljivanja podataka o rezultatima i efektima finansiranih projekata o dodijeljenim sredstvima, jer sadašnja praksa (objava naziva organizacije, naziva projekta i iznosa granta u okviru odluka o raspodjeli sredstava) ne omogućava procjenu stvarnih rezultata projekata koje realizuju podržane organizacije. Javnost ima pravo da zna kakve društvene promjene proizvodi javna potrošnja, što je u skladu sa principima upravljanja zasnovanog na rezultatima (results-based management), koji se primjenjuje u EU.
Na kraju, predlažemo da se već u fazi izrade nove Strategije posebna pažnja posveti strukturi i kvalitetu budućeg Akcionog plana, kroz jasno definisane SMART indikatore, precizne rokove, budžete i odgovorne institucije. Bez operativne preciznosti, strateški dokumenti ostaju deklarativni.
Smatramo da nova Strategija treba da pozicionira saradnju države i NVO kao dio šire reforme javne uprave, digitalne transformacije i procesa evropskih integracija, te da je ovo prilika da Crna Gora napravi iskorak ka modelu istinskog partnerskog upravljanja.